Wordt de visstand bedreigd door overbevissing of eutrofiëring?

Sociale en ecologische factoren bij veranderingen in het ecosysteem van het Victoriameer

Het Victoriameer in Tanzania is het op één na grootste zoetwatermeer ter wereld, met de grootste commerciële zoetwatervisserij. De huidige verschuivingen in het ecosysteem van het meer, die grote gevolgen hebben voor de visserijmethoden -bestaansmiddelen en handel -, worden bepaald door de toenemende voedselrijkdom van het water (eutrofiëring) en de bevissing.

Tot op heden is echter niet geprobeerd deze twee factoren in hun onderlinge samenhang te bestuderen om inzicht te krijgen in de terugkoppelingsmechanismen betreffende voedselwebben, hulpbronnengebruik en visserij. De voornaamste doelen van ons onderzoek zijn het bestuderen van de sociale en ecologische factoren die bepalend zijn voor de veranderingen in het ecosysteem, en het ontwikkelen van langetermijnstrategieën om de negatieve gevolgen van deze veranderingen op te vangen.

Onze werkhypothese is dat de toenemende eutrofiëring een veel groter risico inhoudt voor de natuurlijke hulpbronnen en de bestaansmiddelen van de bevolking rond het meer dan de visserijdruk. Aanvankelijk zorgde het verhoogde aanbod aan voedingsstoffen voor een toename van het aantal nijlbaarzen in het meer, dankzij een toename van de organismen (o.a. algen) die door de vissen worden gegeten. Daardoor leek het alsof de nijlbaarzen goed bestand waren tegen de steeds intensievere bevissing. Maar deze compensatie van de visserijdruk door verhoging van de ‘primaire productie’ kan niet onbeperkt doorgaan: als de eutrofiëring te sterk wordt, gaan de algen elkaars licht wegnemen, en raken de diepere lagen van het meer zuurstofloos, wat kan leiden tot catastrofale vissterfte. Het voor de visserij optimale niveau van voedselrijkdom is inmiddels wellicht al overschreden, en dit zou een negatieve invloed kunnen hebben op de hoeveelheid nijlbaars.

In vier onderling samenhangende onderzoeksprojecten willen we kijken naar de reactie van de vissers op de veranderingen als gevolg van eutrofiëring en de reactie van de nijlbaars op de gecombineerde invloed van het selectief vissen op bepaalde grootteklassen en de eutrofiëring. In het eerste project worden de sociale factoren geanalyseerd die bepalen welke beslissingen worden genomen door de bij de visserij betrokken partijen. Het tweede project omvat een analyse van de ecologische factoren, inclusief de selectie op grootte, die bepalen op welke delen van het meer de visserij zich concentreert. Het derde project betreft een analyse van de gevolgen van de eutrofiëring en de predatie door nijlbaarzen voor de structuur van het voedselweb. In het vierde project wordt een model geconstrueerd voor de wisselwerkingen en terugkoppelingsmechanismen die voortvloeien uit de eutrofiëring en bevissing, de twee factoren die waarschijnlijk bepalend zijn voor de veranderingen in het voedselweb in het Victoriameer. In samenwerking met internationale wetenschappelijke deskundigen en regionale en nationale overheids- en onderzoeksinstellingen zullen scenario’s worden ontwikkeld voor het beheer onder instabiele omstandigheden. De onderzoeksresultaten zullen worden bekendgemaakt aan de vissersbevolking en het publiek via het netwerk van een niet-gouvernementele organisatie (NGO). 
 

Tekst: Koos Vijverberg